بیابانزدایی در اصفهان
چرا بیابانزدایی در اصفهان از اهمیت برخوردار است؟
طی دو قرن اخیر به خصوص از چند دهه پیش اثرات مخرب و زیان بخشی به محیط زیست وارد شده است و در اثر استفاده نادرست از منابع طبیعی، بیابان ها به سرعت گسترش یافته اند. در کشور ما طی سال های ۱۳۴۱ تا ۱۳۶۹ حدوداً چهار میلیون هکتار به وسعت بیابان ها افزوده شده است.(ترابی، مجتهدزاده، ۱۳۹۴،۷۳)
بنا به اهمیت معضا گسترش بیابانها در جهان ۲۷ خرداد مطابق با ۱۷ ژوئن روز جهانی بیابانزدایی نام گرفته است. اما به راستی بیابانزدایی از چه میزان اهمیت برخوردار است که در تقویم جهانی روزی به نام آن نامگذاری شده است؟
بیابانزدایی همانگونه که از نام آن برداشت میشود به اقداماتی اطلاق میگردد که در جهت کاهش گسترش مناطق بیابانی صورت میگیرد. اما این اصطلاح در تقابل با مفهوم دیگری به نام بیابانزایی قرار دارد.
بیابانزایی، تحتتأثیر عوامل متقابل شرایط محیطی ناپایدار، حساس و شکننده مناطق خشک و بهرهبرداری انسان از زمینها، به منظور تأمین معاش به وجود میآید. بیابانزایی مختص مناطق خشک، نیمه خشک تا نیمه مرطوب است. مشخصه بارز این پدیده کاهش بیولوژیک مناطق بیابانی است که سبب تخریب منابع طبیعی و مراتع و تبدیل آن ها به بیابان لمیزرع میشود. نقش انسان در ظهور بیابانزایی عبارت است از نفوذ به حریم منابع طبیعی، چرای مفرط دامها، آبیاری غلط و در نتیجه شور کردن خاکها، بوتهزنی و بوتهکنی، تبدیل اراضی مرتعی به کشتزار و رعایت نکردن اصول شخمزنی صحیح. عوامل طبیعی نیز دستهای دیگر از علل بیابانزایی است، از جمله: میزان بارندگی سالانه، میزان تشعشعات خورشیدی، سرعت باد و تغییرات شدید آب و هوایی و عواملی از این دست.(علیدوست، ۱۳۷۴، ۸۶) با توجه به آنچه بیان شد عوامل انسانی و طبیعی هر دو در گسترش پدیدهای به نام بیابانزایی نقش دارند. بیابانزایی عوارض نامطلوبی به همراه دارد که از جمله می توانبه انهدام سرمایه ها همچون زمین های کشاورزی، مراتع، فروپاشی نظامبخشی ئامداران و کشاورزان، هجوم ریزگردها، افزایش مهاجرت به نقاط شهری و افزودن مشکلات اجتماعی و اقتصادی شهرهای بزرگ اشاره کرد.( ترابی، مجتهدزاده، ۱۳۹۴، ۷۳)
بر این اساس پرهیز و جلوگیری از بیابانزایی و انجام اقدامات مختلف برای افزایش بیابانزدایی از اخمیت زیادی برخوردار است.
در همین راستا استان اصفهان اگرچه به عنوان یکی از قطبهای صنعتی کشور مطرح میباشد، اما شرایط اقلیمی، جغرافیایی و عوامل انسانی موجب شده تا بیابانزایی در این استان گسترش یابد. به طور کلی مساحت مناطق بیابانی استان اصفهان ۴۰۲۳۵۶۹ هکتار، غیر بیابانی ۱۷۷۵۴۱۲ و نیمه بیابانی ۴۸۴۰۴۵۰ هکتار میباشد.( ابطحی و خسروشاهی،۲۵۵، ۱۳۸۴) همچنین با استناد به صحبتهای حسینعلی نریمانی رییس اداره امور بیابان اداره کل منابع طبیعی و آبخیزداری استان اصفهان در ۲۷ خرداد ۱۳۹۵، بیابانها ۳۰ درصد از مساحت استان اصفهان را در برگرفتهاند که این ۳۰ درصد در هشت شهرستان استان پراکنده شدهاند.(ایسنا ۲۸/۳/۱۳۹۵) این امر میتواند زیانهای زیستمحیطی، اقتصادی و اجتماعی زیادی را برای این استان در پی داشته باشد.
بنا به عقیده کارشناسان مهمترین راههای جلوگیری از گسترش بیابانها موارد زیر میباشند:
۱- تثبیت ماسههای روان در حواشی بیابانها و سکونتگاههای شهری و روستایی از طریق پاشیدن مالچ، کاشتن گونههای مناسب گیاهی، ایجاد موانع فیزیکی در مسیر باد و...
۲- مهار آب رودخانهها و انجام عملیات آبخیزداری
۳- حفاظت خاک و جلوگیری از روشهای آبیاری نامناسبی که موجب انتقال خاک میشود و نیز اصلاح روسهای کشت و کار به نحوی که از شخمزنی نامناسب و آیشهای کوتاه مدت که منجر به تضعیف خاک میشود جلوگیری کند.
۴- خودداری از ایجاد تأسیسات صنعتی و تفرجگاهی در نواحی مستعد برای بیابانزایی
۵- جلوگیری از جابجایی نامعقول کوچنشینان
۶- تغییر در ساختار معیشتی کانونهای شهری و روستایی در مجاورت بیابانها
۷- گسترش سوخترسانی به روستاها به منطور بی نیازی آنان از قطع درختان و گیاهان
۸- افزایش آگاهیهای لازم برای مردمی که در حواشی بیابانها به سر میبرند.( احمدیان، ۱۳۷۸، ۱۵۶-۱۵۵)
با توجه به اقدامات ذکر شده، در استان اصفهان نیز به منظور بیابانزدایی اقداماتی قابل توجهی صورت گرفته است، اما با توجه به وسعت مناطق بیابانی در این استان، مسائل زیستمحیطی و از جمله بیابانزدایی باید در کانون توجه هم مسئولان و هم مردم اصفهان قرار گیرد.
عاطفه کریمی
منابع
۱- ابطحی، مرتضی، خسروشاهی، محمد،(۱۳۸۴) قلمرو بیابانهای اصفهان از جنبه اقلیمشناسی، مرکز تحقیقات کشاورزی و منابع طبیعی استان اصفهان، ایستگاه تحقیقات مناطق خشک و بیابانی کاشان، شماره۳
۲- احمدیان، محمدعلی،( ۱۳۷۸) بیابان(نگرشی سیستمی به فرایند بیابانزایی و بیابانزدایی)، تحقیقات جغرافیایی، شماره ۵۳-۵۲
۳- ترابی، حمیدرضا، مجتهدزاده، هانیه،(۱۳۹۴) بهرهوری و منابع طبیعی با تأکید بر بیابانزدایی، کار و جامعه، شماره ۱۸۶
۴- علیدوست، اسماعیل،(۱۳۷۴)، بیابانزایی و بیابانزدایی، جهاد، شماره ۱۸۳-۱۸۲
