نظریه جمعیت توماس مالتوس چیست؟ بررسی پیش‌بینی او درباره بحران غذا در جهان

مقدمه

توماس رابرت مالتوس (۱۷۶۶–۱۸۳۴)، کشیش انگلیسی و استاد اقتصاد سیاسی، در برهه‌ای حساس از تاریخ جهان ظهور کرد که با تغییرات بنیادین انقلاب صنعتی و پیامدهای اجتماعی انقلاب فرانسه هم‌زمان بود.

در اواخر قرن هجدهم، فضای فکری اروپا تحت تأثیر فیلسوفان عصر روشنگری همچون «ویلیام گادوین» و «مارکی دو کندورسه» قرار داشت که با خوش‌بینی مفرط، از کمال‌پذیری نوع بشر و محو فقر و بیماری در سایه پیشرفت علم سخن می‌گفتند.

مالتوس در سال ۱۷۹۸ با انتشار کتاب مشهور خود، «رساله‌ای در باب اصل جمعیت»، به شکلی رادیکال این خوش‌بینی را به چالش کشید و تصویری واقع‌گرایانه و در عین حال تیره از سرنوشت بشریت ارائه داد.

هسته مرکزی استدلال مالتوس بر یک نابرابری فیزیکی استوار بود: او معتقد بود که قدرت باروری انسان و میل به تولیدمثل به طور ذاتی بسیار فراتر از قدرت زمین برای تولید ابزارهای معیشتی است.

او با استفاده از مفاهیم ریاضی استدلال کرد که جمعیت در صورت عدم مهار، با نرخ هندسی (۱، ۲، ۴، ۸…) رشد می‌کند، در حالی که تولید مواد غذایی تنها می‌تواند با نرخ حسابی (۱، ۲، ۳، ۴…) افزایش یابد. این شکاف گریزناپذیر، از نظر او به این معنا بود که فقر و گرسنگی نه ناشی از نهادهای سیاسی بد یا توزیع ناعادلانه ثروت، بلکه نتیجه قوانین تخطی‌ناپذیر طبیعت است.

تأثیر مالتوس بر دانش بشری چنان عمیق بود که توماس کارلایل، مورخ معاصر او، تحت تأثیر این دیدگاه‌های بدبینانه، علم اقتصاد را «علم مأیوس‌کننده» (Dismal Science) نامید.

مالتوس با پیوند دادن جمعیت‌شناسی به اقتصاد، چارچوب جدیدی را بنا نهاد که در آن «کمیابی منابع» به مسئله اصلی تبدیل شد.

مقدمه بررسی اندیشه او، در واقع ورود به دنیایی است که در آن آرمان‌شهرهای خیالی جای خود را به تحلیل محدودیت‌های بیولوژیک و اقتصادی می‌دهند؛ مسیری که بعدها نه تنها بر اقتصاد کلاسیک، بلکه بر نظریه تکامل چارلز داروین نیز تأثیری شگرف گذاشت.

مالتوس با این پرسش بنیادین آغاز کرد: «آیا بشر محکوم است که همیشه بار سنگین فقر را به دلیل میل به تکثیر نسل بر دوش بکشد؟» پاسخ او به این پرسش، شالوده یکی از جنجالی‌ترین نظریات تاریخ مدرن را بنا نهاد.

نظریه رشد جمعیت و تضاد با منابع

هسته اصلی اندیشه توماس مالتوس بر تضاد آشتی‌ناپذیر میان پتانسیل بیولوژیکی انسان برای تولیدمثل و محدودیت‌های فیزیکی زمین برای تولید غذا استوار است.

مالتوس مدعی بود بدون وجود موانع بازدارنده، جمعیت به سرعت از ظرفیت زیستی زمین فراتر رفته و جامعه را به ورطه فقر و نابودی می‌کشاند. این وضعیت که در تاریخ اقتصاد به «تله مالتوسی» (Malthusian Trap) معروف است، تا پیش از انقلاب صنعتی توصیف‌کننده وضعیت معیشت بشر بود. برای درک این نظریه، باید مؤلفه‌های اصلی آن را به تفکیک بررسی کرد:

رشد هندسی جمعیت در برابر رشد حسابی مواد غذایی

مالتوس فرضیه خود را بر دو اصل متمایز ریاضی استوار کرد که نشان‌دهنده سرعت متفاوت رشد دو متغیر کلیدی جامعه بودند:

1- نرخ رشد هندسی جمعیت: مالتوس با مطالعه داده‌های آماری مستعمرات آمریکای شمالی در قرن هجدهم (که در آنجا زمین فراوان و موانع ازدواج اندک بود) مشاهده کرد که جمعیت در شرایط بهینه می‌تواند هر ۲۵ سال یک‌بار دو برابر شود.

او این الگوی رشد را به صورت تصاعد هندسی (...1,2,4,8,16,32,64) توصیف کرد. از نظر او، کشش بیولوژیکی انسان برای تولیدمثل ثابت و قدرتمند است.

2- نرخ رشد حسابی مواد غذایی: در مقابل، زمین کشاورزی یک منبع محدود است. مالتوس استدلال کرد که حتی با بهترین روش‌های اصلاحی و فناوری‌های زمان خود، تولید مواد غذایی در هر دوره ۲۵ ساله تنها می‌تواند به اندازه یک مقدار ثابت افزایش یابد. او این الگوی رشد را تصاعد حسابی (...1,2,3,4,5,6,7) نامید.

قانون بازده نزولی در کشاورزی 

توجیه اقتصادی مالتوس برای رشد حسابی مواد غذایی، ریشه در قانون بازده نزولی داشت که بعدها توسط اقتصاددانانی چون دیوید ریکاردو فرموله شد.

مالتوس استدلال می‌کرد که با افزایش جمعیت، انسان مجبور می‌شود زمین‌های با مرغوبیت کمتر را زیر کشت ببرد یا نیروی کار بیشتری را روی یک قطعه زمین مشخص اعمال کند.

از آنجا که مساحت زمین‌های حاصلخیز محدود است، افزودن مداوم نیروی کار به یک زمین ثابت، بازدهی اضافی کمتری (تولید نهایی نزولی) به همراه خواهد داشت. در نتیجه، سرعت افزایش مواد غذایی هرگز نمی‌تواند پا‌به‌پای نرخ رشد باروری طبیعی انسان حرکت کند.

مفهوم تله مالتوسی و نقطه بحران

تله مالتوسی وضعیتی را توصیف می‌کند که در آن هرگونه افزایش در بهره‌وری یا پیشرفت تکنولوژیک، به جای اینکه سطح زندگی مردم را در بلندمدت بهبود ببخشد، صرفاً به افزایش جمعیت منجر می‌شود.

روند کارکرد این تله به شرح زیر است:

1- بهبود موقت: در پی یک سال زراعی خوب یا ابداع ابزاری جدید، دسترسی به غذا بیشتر شده و درآمد واقعی افزایش می‌یابد.

2- رشد جمعیت: با بهبود معیشت، نرخ مرگ‌ومیر (به ویژه مرگ کودکان) کاهش یافته و سن ازدواج پایین می‌آید که نتیجه آن رشد سریع جمعیت است.

3- بازگشت به سطح معیشتی حداقل: با افزایش جمعیت، تقاضا برای غذا بالا رفته و سرانه مواد غذایی دوباره کاهش می‌یابد. دستمزدها به سطح بقا سقوط کرده و جامعه دوباره به نقطه اولیه یعنی فقر و گرسنگی بازمی‌گردد.

در این نظریه، تا پیش از قرن نوزدهم، متوسط درآمد سرانه جوامع بشری در طول هزاران سال تقریباً ثابت باقی مانده بود؛ زیرا هرگونه مازاد تولید بلافاصله با افزایش جمعیت خنثی می‌شد.

پیامدهای اجتماعی و اقتصادی نظریه

این تضاد ساختاری میان جمعیت و منابع، نتایج مستقیمی در سیاست‌گذاری‌های زمان مالتوس داشت.

مالتوس بر اساس این نظریه معتقد بود که برنامه‌های رفاهی دولت برای کمک به فقرا (مانند قوانین فقرا در انگلستان) نه تنها دردی را دوا نمی‌کند، بلکه فقر را تشدید می‌کند؛ چرا که این کمک‌ها مانع طبیعی گرسنگی را موقتاً برمی‌دارد و فقرا را به داشتن فرزندان بیشتر تشویق می‌کند، بدون آنکه ظرفیت تولید مواد غذایی افزایش یافته باشد. در نتیجه، در نسل بعد، فقر با شدتی بیشتر و در جمعیتی بزرگ‌تر ظاهر می‌شود.

این دیدگاه سخت‌گیرانه، نقطه عطف تفکر مالتوس در به چالش کشیدن خوش‌بینی‌های سوسیالیستی و اصلاح‌طلبانه عصر خود بود. از نظر او، گریز از این تله بدون اعمال موانع و محدودیت بر نرخ رشد جمعیت امکان‌پذیر نبود.

موانع رشد جمعیت در اندیشه مالتوس

توماس رابرت مالتوس در رساله‌ای در باب اصل جمعیت توضیح می‌دهد که اگر جمعیت بدون محدودیت رشد کند، از ظرفیت تولید مواد غذایی و منابع معیشتی فراتر می‌رود.

به نظر او، برای جلوگیری از این عدم تعادل، همیشه نوعی مانع بر سر راه رشد جمعیت عمل می‌کند. مالتوس این موانع را به دو دسته اصلی تقسیم می‌کند: موانع پیشگیرانه و موانع مثبت.

این تقسیم‌بندی از بنیادی‌ترین بخش‌های نظریه اوست و برای فهم نگاهش به فقر، گرسنگی و سیاست اجتماعی اهمیت زیادی دارد.

موانع پیشگیرانه یا بازدارنده

مقصود مالتوس از موانع پیشگیرانه، عواملی است که نرخ تولد را کاهش می‌دهند و از افزایش بیش از حد جمعیت جلوگیری می‌کنند. او در ویرایش‌های بعدی کتابش به‌ویژه بر این دسته تأکید بیشتری گذاشت.

خویشتن‌داری اخلاقی

مهم‌ترین مانع پیشگیرانه از نظر مالتوس، خویشتن‌داری اخلاقی بود. او منظورش را به‌صورت مشخص چنین توضیح می‌داد: افراد باید تا زمانی که توانایی اقتصادی برای تشکیل خانواده و تأمین معاش فرزندان را ندارند، از ازدواج زودهنگام خودداری کنند.

از نگاه مالتوس، این نوع خودکنترلی راهی انسانی و اخلاقی برای جلوگیری از فشار جمعیتی بود.

تأخیر در ازدواج

در جامعه‌ای که ازدواج معمولاً با فرزندآوری همراه بود، بالا رفتن سن ازدواج به‌طور طبیعی تعداد فرزندان را کاهش می‌داد. مالتوس این عامل را یکی از سازوکارهای مهم کاهش رشد جمعیت می‌دانست.

او بر این باور بود که اگر افراد پیش از ازدواج به امکانات معیشتی خود توجه کنند، جامعه کمتر در معرض فقر گسترده قرار می‌گیرد.

مخالفت با پیشگیری مصنوعی

نکته مهم این است که مالتوس، به دلیل جایگاه مذهبی و باورهای اخلاقی‌اش، از روش‌های مصنوعی جلوگیری از بارداری حمایت نمی‌کرد.

بعدها جریان «نئومالتوسی» برخلاف خود مالتوس از کنترل موالید به شیوه‌های جدید دفاع کرد، اما در اندیشه شخص مالتوس، راه‌حل اصلی همان خویشتن‌داری و تأخیر در ازدواج بود.

موانع مثبت یا قهرآمیز

دسته دوم، موانعی هستند که نه از راه کاهش زاد و ولد، بلکه از راه افزایش مرگ‌ومیر تعادل میان جمعیت و منابع را برقرار می‌کنند. مالتوس این موانع را نتیجه مستقیم فشار طبیعت می‌دانست.

قحطی و کمبود غذا

وقتی جمعیت از ظرفیت تولید مواد غذایی فراتر رود، کمبود غذا پدید می‌آید. این کمبود می‌تواند به سوءتغذیه، گرسنگی گسترده و در نهایت مرگ‌ومیر منجر شود.

از نظر مالتوس، قحطی یکی از روشن‌ترین نمونه‌های مداخله طبیعت برای بازگرداندن تعادل میان جمعیت و منابع است.

بیماری و همه‌گیری

مالتوس بیماری‌های واگیردار و اپیدمی‌ها را نیز از جمله موانع مثبت می‌دانست. در جوامعی که جمعیت متراکم‌تر و وضعیت بهداشتی ضعیف‌تر بود، بیماری‌ها می‌توانستند بخش بزرگی از جمعیت را از میان ببرند.

او این پدیده را نه یک استثنا، بلکه بخشی از سازوکار طبیعی تعدیل جمعیت تلقی می‌کرد.

جنگ و خشونت

جنگ نیز در نظر مالتوس از عواملی بود که می‌توانست رشد بیش از حد جمعیت را مهار کند. جنگ علاوه بر کشتار مستقیم، با نابودی منابع، کاهش تولید غذا و گسترش بیماری، اثرات جمعیتی شدیدی بر جای می‌گذارد.

اهمیت این تقسیم‌بندی در اندیشه مالتوس

تقسیم موانع به پیشگیرانه و مثبت نشان می‌دهد که مالتوس جمعیت را تابع قوانین سخت طبیعت می‌دانست.

پیام اصلی او این بود که اگر جامعه از راه‌های پیشگیرانه و آگاهانه رشد جمعیت را کنترل نکند، طبیعت از راه‌های دردناک‌تر و خشن‌تر این کار را انجام خواهد داد.

به همین دلیل، در نظریه او موانع پیشگیرانه جایگاهی برتر دارند، زیرا از بروز فاجعه‌های انسانی مانند قحطی، بیماری و مرگ گسترده جلوگیری می‌کنند.

در مجموع، مالتوس معتقد بود رشد جمعیت هرگز بدون محدودیت ادامه نمی‌یابد. یا انسان با خویشتن‌داری، تأخیر در ازدواج و مسئولیت‌پذیری اقتصادی آن را مهار می‌کند، یا اینکه قحطی، بیماری و جنگ به‌عنوان موانع مثبت وارد عمل می‌شوند.

این بخش از نظریه مالتوس، هرچند امروز بسیار بحث‌برانگیز است، یکی از مهم‌ترین تلاش‌های تاریخ اندیشه برای توضیح رابطه میان جمعیت، منابع و فقر به شمار می‌آید.

نقدها، تأثیرات و نئومالتوس‌گرایی در اندیشه مالتوس

نظریه توماس رابرت مالتوس درباره رابطه میان رشد جمعیت و محدودیت منابع، از زمان انتشار رساله‌ای در باب اصل جمعیت (1798) تا امروز یکی از بحث‌برانگیزترین نظریات در علوم اجتماعی بوده است.

این نظریه هم الهام‌بخش پژوهش‌های مهمی در اقتصاد، زیست‌شناسی و جمعیت‌شناسی شد و هم با نقدهای جدی از سوی اندیشمندان بعدی روبه‌رو گردید.

بررسی تأثیرات و نقدهای آن نشان می‌دهد که چرا اندیشه مالتوس همچنان در مباحث توسعه و محیط‌زیست مورد توجه قرار دارد.

تأثیر نظریه مالتوس بر علوم مختلف

تأثیر بر نظریه تکامل داروین

یکی از مهم‌ترین تأثیرات اندیشه مالتوس در حوزه زیست‌شناسی مشاهده می‌شود. چارلز داروین در کتاب خاستگاه گونه‌ها (1859) به‌صراحت اشاره می‌کند که مطالعه نوشته‌های مالتوس درباره فشار جمعیت او را به ایده «تنازع بقا» هدایت کرده است.

مالتوس استدلال کرده بود که چون منابع محدود هستند، جمعیت‌ها همواره با فشار برای بقا روبه‌رو خواهند شد. داروین این مفهوم را به طبیعت تعمیم داد و نتیجه گرفت که در چنین شرایطی موجوداتی که ویژگی‌های سازگارتر دارند، شانس بیشتری برای بقا و تولیدمثل خواهند داشت. این ایده بعدها به هسته اصلی نظریه انتخاب طبیعی تبدیل شد.

تأثیر بر اقتصاد کلاسیک

اندیشه مالتوس همچنین بر اقتصاددانان کلاسیک مانند دیوید ریکاردو و جان استوارت میل تأثیر گذاشت. نظریه او درباره فشار جمعیت بر منابع، به شکل‌گیری بحث‌هایی درباره دستمزدهای معیشتی، فقر و توزیع درآمد کمک کرد. در بسیاری از مدل‌های اقتصاد کلاسیک، فرض می‌شد که اگر دستمزدها افزایش یابد، رشد جمعیت در نهایت آن را دوباره به سطح معیشت بازمی‌گرداند. این دیدگاه به نوعی بازتاب همان منطق «تله مالتوسی» بود.

تأثیر بر مطالعات جمعیت‌شناسی

نظریه مالتوس نقطه آغاز شکل‌گیری جمعیت‌شناسی مدرن نیز محسوب می‌شود. بسیاری از پژوهشگران قرن نوزدهم و بیستم با الهام از او به بررسی رابطه میان نرخ زاد و ولد، مرگ‌ومیر و منابع اقتصادی پرداختند.

بعدها نظریه «گذار جمعیتی» در قرن بیستم نشان داد که در جوامع صنعتی، با افزایش سطح آموزش و توسعه اقتصادی، نرخ باروری به‌طور قابل توجهی کاهش می‌یابد.

مهم‌ترین نقدها بر نظریه مالتوس

نادیده گرفتن پیشرفت فناوری

یکی از مهم‌ترین نقدها این است که مالتوس توانایی فناوری برای افزایش تولید غذا را دست‌کم گرفت.

از قرن نوزدهم به بعد، پیشرفت‌هایی مانند مکانیزاسیون کشاورزی، استفاده از کودهای شیمیایی، اصلاح بذرها و روش‌های مدرن آبیاری باعث افزایش چشمگیر بهره‌وری کشاورزی شد.

در قرن بیستم نیز انقلاب سبز (Green Revolution) در کشورهایی مانند هند و مکزیک تولید غلات را به‌طور قابل توجهی افزایش داد. این تحولات نشان داد که تولید غذا می‌تواند بسیار سریع‌تر از آنچه مالتوس تصور می‌کرد رشد کند.
ب) تغییر رفتارهای جمعیتی

مالتوس فرض می‌کرد که میل انسان به تولیدمثل تقریباً ثابت است، اما تجربه تاریخی نشان داده است که این میل با تغییر شرایط اجتماعی و اقتصادی دگرگون می‌شود.

در بسیاری از کشورهای توسعه‌یافته، با افزایش سطح آموزش، شهرنشینی و مشارکت زنان در بازار کار، نرخ باروری به شدت کاهش یافته است.

این پدیده که بخشی از گذار جمعیتی محسوب می‌شود، نشان می‌دهد که رشد جمعیت لزوماً به شکل تصاعدی ادامه پیدا نمی‌کند.

 بی‌توجهی به نقش توزیع منابع

برخی منتقدان، از جمله اقتصاددانان و متفکران اجتماعی، استدلال کرده‌اند که مشکل اصلی در بسیاری از جوامع کمبود مطلق غذا نیست، بلکه توزیع نابرابر منابع است.

برای مثال، پژوهش‌های آمارتیا سن درباره قحطی‌ها نشان داد که در برخی موارد حتی زمانی که غذا در سطح ملی وجود داشته است، افراد به دلیل فقر یا نبود دسترسی اقتصادی دچار گرسنگی شده‌اند.

ظهور نئومالتوس‌گرایی

با وجود این نقدها، نگرانی‌های مشابه با دیدگاه مالتوس در قرن بیستم دوباره مطرح شد و جریان فکری جدیدی به نام نئومالتوس‌گرایی شکل گرفت.

نگرانی درباره انفجار جمعیت

در دهه‌های ۱۹۶۰ و ۱۹۷۰، افزایش سریع جمعیت جهان توجه بسیاری از پژوهشگران را جلب کرد.

کتاب «بمب جمعیتی» (The Population Bomb) نوشته پل ارلیش در سال 1968 هشدار داد که رشد سریع جمعیت ممکن است به بحران‌های غذایی گسترده منجر شود. این دیدگاه تا حد زیادی بازتاب نگرانی‌های مالتوسی درباره فشار جمعیت بر منابع بود.

محدودیت منابع و محیط‌زیست

نئومالتوسی‌ها علاوه بر غذا، بر محدودیت منابع طبیعی دیگر نیز تأکید می‌کنند. گزارش معروف «حدود رشد» (The Limits to Growth) که در سال 1972 توسط باشگاه رم منتشر شد، با استفاده از مدل‌های رایانه‌ای هشدار داد که رشد بی‌رویه جمعیت، مصرف منابع و آلودگی محیط‌زیست می‌تواند به بحران‌های جهانی منجر شود.

پیوند با مباحث توسعه پایدار

امروزه بسیاری از بحث‌های مربوط به توسعه پایدار، تغییرات اقلیمی و فشار بر منابع طبیعی شباهت‌هایی با نگرانی‌های مالتوسی دارند.

هرچند بیشتر پژوهشگران امروز دیدگاه مالتوس را به شکل ساده‌انگارانه اولیه آن نمی‌پذیرند، اما همچنان از هشدار او درباره محدودیت‌های زیست‌محیطی الهام می‌گیرند.

در مجموع اندیشه مالتوس درباره رابطه میان جمعیت و منابع، تأثیر عمیقی بر اقتصاد، زیست‌شناسی و مطالعات جمعیتی گذاشته است.

هرچند بسیاری از پیش‌بینی‌های او به دلیل پیشرفت فناوری و تغییر الگوهای جمعیتی تحقق نیافت، اما مسئله اساسی که مطرح کرد—یعنی محدودیت منابع در برابر رشد جمعیت—هنوز در مباحث جهانی درباره امنیت غذایی، محیط‌زیست و توسعه پایدار اهمیت دارد.

به همین دلیل، نظریه مالتوس همچنان یکی از نقاط مرجع مهم در تحلیل رابطه میان انسان، اقتصاد و طبیعت محسوب می‌شود.

نتیجه‌گیری

اندیشه‌های توماس رابرت مالتوس یکی از مهم‌ترین و تأثیرگذارترین نظریه‌ها در تاریخ اقتصاد و جمعیت‌شناسی به شمار می‌آید.

او در پایان قرن هجدهم، در زمانی که بسیاری از متفکران عصر روشنگری به آینده‌ای سرشار از پیشرفت و رفاه برای بشر خوش‌بین بودند، دیدگاهی متفاوت و واقع‌گرایانه مطرح کرد.

مالتوس با بررسی رابطه میان رشد جمعیت و ظرفیت تولید مواد غذایی استدلال کرد که میان میل طبیعی انسان به افزایش جمعیت و محدودیت منابع زمین تضادی اساسی وجود دارد.

به اعتقاد او، اگر این رشد بدون کنترل ادامه یابد، جامعه ناگزیر با پیامدهایی مانند فقر، گرسنگی و بحران‌های اجتماعی روبه‌رو خواهد شد.

مالتوس برای توضیح این مسئله، نظریه‌ای منسجم درباره رشد جمعیت ارائه داد و نشان داد که جمعیت می‌تواند با سرعتی بسیار بیشتر از تولید مواد غذایی افزایش یابد.

او همچنین توضیح داد که طبیعت یا جامعه از طریق موانعی مانند خویشتن‌داری اخلاقی، تأخیر در ازدواج، قحطی، بیماری و جنگ، نوعی تعادل میان جمعیت و منابع برقرار می‌کند.

این تحلیل، هرچند از نظر بسیاری از منتقدان بیش از حد بدبینانه بود، اما نقش مهمی در شکل‌گیری مباحث علمی درباره جمعیت، فقر و توسعه اقتصادی ایفا کرد.

در طول قرن‌های بعد، برخی پیش‌بینی‌های مالتوس به دلیل پیشرفت فناوری، بهبود بهره‌وری کشاورزی و تغییر الگوهای جمعیتی تحقق نیافت. با این حال، نظریه او همچنان الهام‌بخش پژوهش‌های مهمی در حوزه‌های مختلف بوده است.

تأثیر آن بر نظریه تکامل چارلز داروین، اقتصاد کلاسیک و مطالعات جمعیت‌شناسی نشان می‌دهد که اندیشه مالتوس فراتر از یک نظریه اقتصادی ساده بوده است.

امروزه نیز با افزایش جمعیت جهانی، فشار بر منابع طبیعی و نگرانی‌های مربوط به محیط‌زیست، بسیاری از مباحثی که مالتوس مطرح کرد دوباره مورد توجه قرار گرفته‌اند.

اگرچه دیدگاه‌های معاصر پیچیده‌تر و چندبعدی‌تر از نظریه اولیه مالتوس هستند، اما پرسش بنیادینی که او مطرح کرد همچنان پابرجاست: چگونه می‌توان میان نیازهای جمعیت رو به رشد انسان و ظرفیت محدود منابع زمین تعادل برقرار کرد. به همین دلیل، مالتوس همچنان یکی از چهره‌های مهم در تاریخ اندیشه اقتصادی و اجتماعی محسوب می‌شود.